آموزش تربیت فرزند؛ ۴ روش تربیت فرزند از نظر روانشناسی

تربیت فرزند یکی از مهم‌ترین و در عین حال دشوارترین مسئولیت‌های والدین است. پدر و مادر فقط مسئول تأمین نیازهای جسمی کودک نیستند. آن‌ها در شکل‌گیری شخصیت، عزت‌نفس، مهارت‌های اجتماعی و سلامت روان فرزند خود نیز نقش دارند.

بعضی والدین تصور می‌کنند تربیت صحیح یعنی کودک همیشه از قوانین خانه پیروی کند. برخی دیگر برای جلوگیری از ناراحتی فرزندشان، محدودیت چندانی برای او در نظر نمی‌گیرند. اما از نظر روانشناسی، هیچ‌کدام از این دو روش به‌ تنهایی برای تربیت کودک کافی نیست.

تربیت فرزند از نظر روانشناسی به معنای ایجاد تعادل میان محبت، حمایت، قانون‌گذاری و استقلال کودک است. والدین باید هم به نیازهای عاطفی فرزندشان توجه کنند و هم مهارت مسئولیت‌پذیری و تصمیم‌گیری را به او آموزش دهند.

در این مقاله از مرکز مشاوره هم‌اندیشان با اهمیت تربیت فرزند، نقش خانواده و محیط اجتماعی، چهار سبک اصلی فرزندپروری و روش‌های تربیت فرزند آشنا می‌شوید.

اهمیت تربیت فرزند از نظر روانشناسی 

تربیت کودک فقط به آموزش رفتارهای خوب و بد محدود نمی‌شود. تجربه‌های دوران کودکی می‌توانند بر نگرش فرد نسبت به خودش، دیگران و دنیای اطراف تأثیر بگذارند.

البته شخصیت و آینده کودک فقط به رفتار والدین وابسته نیست. عوامل ژنتیکی، ویژگی‌های فردی، شرایط اجتماعی، مدرسه و تجربه‌های زندگی نیز در رشد او نقش دارند.

تربیت فرزند در شکل‌گیری جنبه‌های مختلف شخصیت کودک مؤثر است:

• عزت‌ نفس و اعتماد به‌ نفس
• سلامت عاطفی
• مهارت‌های اجتماعی
• استقلال و مسئولیت‌پذیری
• توانایی حل مسئله
• روابط آینده

چهار روش تربیت فرزند از نظر روانشناسی

یکی از موضوعات مهم در روانشناسی کودک، بررسی سبک‌های فرزندپروری است.

این چهار سبک عبارت‌اند از:

• سبک مقتدرانه (Authoritative)
• سبک مستبدانه (Authoritarian)
• سبک سهل‌گیرانه (Permissive)
• سبک غافل یا بی‌توجه (Neglectful)

برای شناخت این سبک‌ها باید با دو مفهوم مهم آشنا شویم:

پاسخ‌گویی عاطفی: میزان محبت، توجه و حساسیت والدین نسبت به نیازهای عاطفی کودک.

مطالبه‌گری و کنترل: میزان قوانین، انتظارات و محدودیت‌هایی که والدین برای هدایت رفتار فرزند خود تعیین می‌کنند.

ترکیب این دو ویژگی، سبک‌های مختلف تربیت فرزند را شکل می‌دهد.

۱. سبک تربیت فرزند مقتدرانه؛ بهترین روش تربیت فرزند

محبت بالا و قانون‌گذاری مشخص

سبک مقتدرانه معمولاً یکی از مناسب‌ترین آموزش تربیت فرزند از نظر روانشناسی شناخته می‌شود.

در این روش، والدین هم به نیازهای عاطفی فرزندشان توجه می‌کنند و هم برای رفتار او قوانین مشخصی دارند.

ویژگی‌های والدین مقتدر عبارت‌اند از:

• برای کودک قوانین روشن و متناسب با سن او تعیین می‌کنند.
• به احساسات و خواسته‌های فرزندشان گوش می‌دهند.
• هنگام تصمیم‌گیری، نظر کودک را نیز در نظر می‌گیرند.
• به جای تنبیه شدید، از گفت‌وگو و پیامدهای منطقی استفاده می‌کنند.
• به کودک فرصت انتخاب و تصمیم‌گیری می‌دهند.
• در عین مهربانی، در اجرای قوانین ثبات دارند.

برای مثال، اگر کودک تکالیفش را انجام ندهد، والدین مقتدر به جای تحقیر یا تنبیه شدید، درباره مسئولیت او صحبت می‌کنند. آن‌ها اجازه می‌دهند کودک پیامد منطقی رفتار خود را درک کند و برای دفعه بعد برنامه بهتری داشته باشد.

کودکانی که با این سبک تربیتی رشد می‌کنند، معمولاً فرصت بیشتری برای تقویت استقلال، خودکنترلی و مهارت‌های اجتماعی دارند.

۲. سبک تربیت فرزند مستبدانه؛ سخت‌گیری بیش از حد

کنترل بالا و محبت و پاسخ‌گویی پایین

در سبک مستبدانه، والدین قوانین سخت‌گیرانه‌ای تعیین می‌کنند و انتظار دارند کودک بدون سؤال از آن‌ها پیروی کند.

در این روش، نظر و احساسات کودک معمولاً اهمیت کمتری دارد.

ویژگی‌های والدین مستبد:

• قوانین زیادی وضع می‌کنند.
• انتظار اطاعت بی‌چون‌وچرا دارند.
• کمتر درباره علت قوانین توضیح می‌دهند.
• از تنبیه و تهدید برای کنترل رفتار کودک استفاده می‌کنند.
• به نظر و احساسات فرزندشان کمتر توجه می‌کنند.
• ارتباط آن‌ها با کودک بیشتر یک‌طرفه است.

برای مثال، وقتی کودک درباره دلیل یک قانون سؤال می‌کند، ممکن است والد بگوید: «چون من می‌گویم!»

این شیوه ممکن است در کوتاه‌ مدت باعث اطاعت کودک شود؛ اما فرصت گفت‌وگو، یادگیری تصمیم‌گیری و استقلال را محدود می‌کند.

برخی کودکان در چنین محیطی ممکن است در بیان احساسات، اعتماد به‌ نفس یا برقراری ارتباط با دیگران با مشکل روبه‌رو شوند.

۳. سبک تربیت فرزند سهل‌گیرانه؛ آزادی بدون محدودیت کافی

محبت بالا و کنترل پایین

والدین سهل‌گیر معمولاً مهربان و صمیمی هستند. آن‌ها به خواسته‌های فرزندشان توجه می‌کنند، اما در تعیین قوانین و محدودیت‌ها جدیت کافی ندارند.

ویژگی‌های والدین سهل‌گیر:

• بیشتر نقش دوست کودک را دارند تا والد راهنما.
• برای جلوگیری از ناراحتی فرزند، گاهی از قوانین خود صرف‌نظر می‌کنند.
• محدودیت‌های کمی برای رفتار کودک در نظر می‌گیرند.
• در برابر اصرار فرزندشان زود تسلیم می‌شوند.
• مسئولیت‌های متناسب با سن کودک را به او واگذار نمی‌کنند.

برای مثال، ممکن است کودک هر زمان که بخواهد از خواب بیدار شود، زمان زیادی را صرف بازی کند یا بدون محدودیت از وسایل دیجیتال استفاده کند.

محبت و صمیمیت در این خانواده‌ها ارزشمند است؛ اما کودک برای رشد سالم به قانون و چارچوب نیز نیاز دارد.

نبود محدودیت‌های مشخص ممکن است یادگیری خود کنترلی، صبر و مسئولیت‌ پذیری را برای کودک دشوار کند.

۴. سبک تربیت فرزند بی‌ توجه؛ کمبود محبت و نظارت

محبت پایین و کنترل پایین

در سبک غافل یا بی‌ توجه، والدین مشارکت محدودی در زندگی فرزندشان دارند. آن‌ها ممکن است به نیازهای عاطفی و رفتاری کودک توجه کافی نشان ندهند.

ویژگی‌های این سبک تربیتی عبارت‌اند از:

• زمان کمی برای گفت‌وگو و بازی با کودک اختصاص می‌دهند.
• از وضعیت عاطفی و اجتماعی فرزندشان آگاهی کافی ندارند.
• قوانین و نظارت مشخصی بر رفتار کودک ندارند.
• در فعالیت‌ها و مشکلات فرزندشان مشارکت کمی می‌کنند.
• ممکن است به دلیل مشکلات شخصی یا فشارهای زندگی، از نقش تربیتی خود فاصله بگیرند.

برای مثال، ممکن است والدین متوجه نشوند کودک در مدرسه با مشکل روبه‌رو شده یا از موضوعی ناراحت است.

این سبک می‌تواند احساس تنهایی و ناامنی را در کودک افزایش دهد. البته بی‌توجهی همیشه از روی قصد و بی‌علاقگی نیست. گاهی مشکلات روانی، فشار اقتصادی یا شرایط دشوار زندگی، توان والدین را برای مراقبت مناسب کاهش می‌دهد.

کدام روش های تربیت فرزند موفق‌تر است؟

بر اساس پژوهش‌های مربوط به سبک‌های فرزندپروری، سبک مقتدرانه معمولاً با پیامدهای مثبت‌تری همراه است.

کودکانی که در محیطی با محبت، حمایت و قوانین مشخص رشد می‌کنند، معمولاً فرصت بیشتری برای یادگیری مهارت‌های زیر دارند:

• استقلال و اتکا به خود
• کنترل احساسات و رفتار
• تصمیم‌گیری منطقی
• مسئولیت‌پذیری
• برقراری روابط اجتماعی سالم
• حل مسئله و کنار آمدن با مشکلات

البته هیچ سبک تربیتی تضمین نمی‌کند که کودک در آینده با مشکل روانی یا اجتماعی روبه‌رو نشود. عوامل مختلفی مانند ویژگی‌های شخصیتی، شرایط زندگی و تجربه‌های فردی نیز در این زمینه نقش دارند.

نکته مهم دیگر این است که والدین نباید خود را مجبور کنند در تمام موقعیت‌ها دقیقاً یک رفتار ثابت داشته باشند.

نقش والدین در تربیت فرزندان

یکی از مهم‌ترین روش‌های یادگیری کودکان، مشاهده رفتار بزرگسالان است. فرزند شما فقط به حرف‌هایتان گوش نمی‌دهد؛ بلکه رفتار شما را نیز زیر نظر می‌گیرد.

برای مثال:

• اگر از کودک می‌خواهید با احترام صحبت کند، خودتان نیز باید محترمانه رفتار کنید.
• اگر انتظار دارید مسئولیت‌پذیر باشد، مسئولیت‌های خود را جدی بگیرید.
• اگر می‌خواهید خشم خود را کنترل کند، هنگام عصبانیت از توهین و پرخاشگری دوری کنید.
• اگر از او انتظار دارید راستگو باشد، خودتان نیز صداقت را در رفتار روزمره نشان دهید.

تربیت فرزند فقط به نصیحت و آموزش کلامی محدود نمی‌شود. رفتار والدین یکی از مهم‌ترین الگوهای یادگیری کودک است.

عوامل موثر در تربیت فرزند

روش‌های تربیت فرزند باید با سن، شخصیت و نیازهای کودک هماهنگ باشند. راهکارهای زیر می‌توانند به شما کمک کنند:

۱. به احساسات کودک توجه کنید

کودک باید بداند که می‌تواند درباره احساسات خود با والدین صحبت کند.

وقتی ناراحت یا عصبانی است، به جای سرزنش کردن، به حرف‌های او گوش دهید.

برای مثال، به جای گفتن «این که ناراحتی ندارد!» می‌توانید بگویید: «می‌فهمم که از این اتفاق ناراحت شدی. دوست داری درباره‌اش صحبت کنیم؟»

این رفتار به کودک کمک می‌کند احساسات خود را بهتر بشناسد و برای مدیریت آن‌ها راه مناسبی پیدا کند.

۲. قوانین مشخص و متناسب با سن تعیین کنید

کودکان به محدودیت و چارچوب نیاز دارند. اما قوانین باید قابل فهم، منطقی و متناسب با سن آن‌ها باشند.

برای مثال:

• ساعت خواب مشخصی در نظر بگیرید.
• درباره زمان استفاده از تلفن همراه توافق کنید.
• مسئولیت‌های ساده‌ای به کودک بسپارید.
• قوانین خانه را برای همه اعضای خانواده روشن کنید.

بهتر است قوانین را با آرامش توضیح دهید و در اجرای آن‌ها ثبات داشته باشید.

۳. استقلال کودک را تقویت کنید

اگر والدین همیشه به جای فرزندشان تصمیم بگیرند، کودک فرصت کافی برای تمرین انتخاب و مسئولیت‌پذیری نخواهد داشت.

اجازه دهید کودک در موضوعات متناسب با سن خود تصمیم بگیرد.

برای مثال، می‌توانید انتخاب لباس، انتخاب کتاب داستان یا ترتیب انجام تکالیف را به او بسپارید.

البته در مسائل مربوط به سلامت و امنیت، تصمیم نهایی باید با والدین باشد.

۴. از تنبیه و تحقیر دوری کنید

اشتباه کردن بخشی از فرایند یادگیری است. کودک باید بداند که می‌تواند از اشتباهات خود درس بگیرد.

به جای تحقیر یا تهدید، درباره رفتار نادرست با او صحبت کنید.

برای مثال، اگر اسباب‌بازی‌هایش را جمع نمی‌کند، می‌توانید از او بخواهید پیش از شروع بازی بعدی، وسایل قبلی را مرتب کند.

هدف از انضباط، آموزش رفتار مسئولانه است؛ نه ترساندن کودک.

۵. رفتارهای مثبت را تشویق کنید

گاهی والدین فقط زمانی به رفتار کودک توجه می‌کنند که کار اشتباهی انجام داده باشد.

درحالی‌که توجه به رفتارهای مثبت نیز اهمیت زیادی دارد.

برای مثال:

• وقتی کودک با خواهر یا برادرش همکاری می‌کند، از رفتارش قدردانی کنید.
• تلاش او برای انجام تکالیف را ببینید.
• مسئولیت‌پذیری او را تشویق کنید.
• پیشرفت‌های کوچک را نادیده نگیرید.

تشویق بهتر است مشخص و واقعی باشد؛ یعنی به جای تعریف کلی، دقیقاً بگویید کدام رفتار کودک ارزشمند بوده است.

۶. برای بازی و گفت‌وگو وقت بگذارید

بازی فقط وسیله سرگرمی کودک نیست. کودکان از طریق بازی، مهارت‌های اجتماعی، خلاقیت و حل مسئله را تمرین می‌کنند.

سعی کنید هر روز زمانی را به ارتباط با فرزندتان اختصاص دهید.

در این زمان:

• با او بازی کنید.
• به داستان‌ها و تجربه‌هایش گوش دهید.
• درباره اتفاقات روزانه صحبت کنید.
• اجازه دهید خودش فعالیت مورد علاقه‌اش را انتخاب کند.

۷. از مقایسه کردن فرزندتان خودداری کنید

هر کودک ویژگی‌ها، توانایی‌ها و سرعت رشد متفاوتی دارد.

مقایسه مداوم کودک با خواهر، برادر یا همسالانش ممکن است احساس ناکافی بودن را در او تقویت کند.

به جای مقایسه، پیشرفت فعلی او را با عملکرد گذشته خودش بسنجید.

۸. در تربیت فرزند با همسر خود هماهنگ باشید

اگر پدر و مادر درباره قوانین خانه اختلاف جدی داشته باشند، کودک ممکن است دچار سردرگمی شود.

برای کاهش این مشکل:

• درباره قوانین اصلی خانه با یکدیگر توافق کنید.
• در حضور کودک یکدیگر را تحقیر نکنید.
• اختلاف‌های تربیتی را دور از فضای تنش‌زای کودک بررسی کنید.
• در صورت تغییر تصمیم، دلیل آن را برای فرزند توضیح دهید.

هماهنگی والدین به کودک کمک می‌کند محیط باثبات‌تری را تجربه کند.

سخنی با هم اندیشان

استفاده از خدمات مشاوره کودک می تواند به شما کمک بسیار زیادی بکند.

برخی از مزایای این مشاوره عبارتند از:

• شناختن شخصیت کودک
• تشخیص اختلالات روانی
• مشکلات خانه

بنابراین یک مشاور خوب می تواند عملا همانند یک رهبر در روند تربیت فرزند شما باشد. مراجعه به مشاور برای تربیت فرزند باید به صورت منظم صورت بگیرید، زیر بچه ها به سرعت رشد می کنند و در هر لحظه ممکن است خلق و خوی آنها فرق بکند؛ از این رو اهمیت ارتباط مستمر با مشاور کاملا مشخص است.

چنانچه نیاز به دریافت راهنمایی یا مشاوره در خصوص تربیت کودکتان داشتید، با مشاورین ما در مرکز مشاوره هم اندیشان ارتباط بگیرید تا در شما را در این امر مهم و پر مسئولیت راهنمایی نمایند. از همراهی شما با هم اندیشان سپاسگزاریم.

سوالات متداول

تربیت کودک از چه زمانی شروع می شود؟

تربیت کودک از همان بدو تولد شروع می شود؛ اما این تربیت به صورت صحبت کردن نیست، بلکه به صورت تعامل با محیط اطراف است.

چرا اهمیت خانواده در تربیت کودک بسیار زیاد است؟

کودکان تا 7 سالگی و شروع مدرسه بیشتر وقت خود را با والدین و خانواده می گذرانند از این رو خانواده در تربیت فرزند نقش بسزایی دارد.

تربیت کودک دختر و پسر به یک شکل است؟

خیر؛ به دلیل اینکه ویژگی های یک دختر و پسر با یکدیگر متفاوت است، بنابراین نمی توان گفت که با یک روش تربیتی می توان هر دوی آنها را به خوبی تربیت کرد.