۰۲۱۶۲۹۹۹۰۶۶
کودکان همیشه نمی‌توانند درباره احساسات و مشکلات خود صحبت کنند. گاهی نمی‌دانند چرا عصبانی، ناراحت یا نگران هستند. در چنین شرایطی، داستان می‌تواند راهی ساده و جذاب برای برقراری ارتباط با آن‌ها باشد.
قصه درمانی برای کودکان از داستان های درمانی برای کودکان برای آموزش مهارت‌های رفتاری و کمک به شناخت احساسات استفاده می‌کند. کودک با شخصیت داستان همراه می‌شود. اتفاقات زندگی او را دنبال می‌کند و درباره تصمیم‌ها و رفتارهایش فکر می‌کند.
❤️ داستان‌ها به جای نصیحت مستقیم، فرصت تجربه و یادگیری ایجاد می‌کنند. کودک می‌تواند بدون اینکه احساس کند مورد سرزنش قرار گرفته است، با مشکلات شخصیت اصلی آشنا شود و راه‌حل‌های مختلف را بررسی کند.
در این مقاله مرکز مشاوره هم اندیشان توضیح می‌دهیم قصه درمانی چیست، چه اهدافی دارد و چگونه می‌توان با استفاده از یک الگوی پنج‌مرحله‌ای، داستانی مناسب برای کودکان ساخت.
قصه درمانی چیست؟
قصه درمانی روشی برای استفاده هدفمند از داستان در فرایند مشاوره و آموزش است. در این روش، مشاور داستانی متناسب با مشکل کودک تعریف می‌کند تا او بتواند از طریق شخصیت‌ها و اتفاقات داستان، تجربه‌های تازه‌ای به دست آورد.
داستان‌ها می‌توانند مقاومت کودک را در برابر صحبت درباره مشکلات کاهش دهند. آن‌ها ذهن کودک را به فکر کردن، تجربه کردن و پیدا کردن راه‌حل‌های تازه تشویق می‌کنند.
برای مثال، تصور کنید کودکی در خانه و مدرسه مرتب با دیگران بحث می‌کند. والدین بارها به او گفته‌اند که نباید پرخاشگری کند؛ اما رفتار او تغییر نکرده است.
در این شرایط، مشاور می‌تواند داستان پسری را تعریف کند که همیشه می‌خواهد حرف خودش را به کرسی بنشاند. این پسر با مادر، معلم و دوستانش بحث می‌کند. اما به‌تدریج متوجه می‌شود که رفتار او باعث ناراحتی دیگران شده است.
👦 کودک با شنیدن این داستان ممکن است رفتار شخصیت اصلی را با رفتار خودش مقایسه کند. او فرصت پیدا می‌کند بدون دریافت نصیحت مستقیم، درباره پیامدهای رفتارهای مختلف فکر کند.
نکته مهم: قصه درمانی به تنهایی یک رویکرد درمانی مستقل نیست. بهتر است مشاور از آن به عنوان یک تکنیک در کنار سایر روش‌های درمانی استفاده کند. انتخاب داستان نیز باید با سن، شرایط و نیازهای کودک هماهنگ باشد.
اهداف قصه درمانی برای کودکان چیست؟
بسته قصه و داستان معمولاً با هدف آموزش یک مهارت یا کمک به حل یک مشکل طراحی می‌شود.
این داستان‌ها باید به کودک کمک کنند تا موقعیت‌های مختلف را بهتر بشناسد و راه‌های مناسب‌تری برای برخورد با آن‌ها پیدا کند.
مهم‌ترین اهداف بسته قصه و داستان عبارت‌اند از:
- کمک به شناخت و بیان احساسات
- آموزش روش‌های مناسب حل مسئله
- تقویت مهارت تصمیم‌گیری
- آشنایی با پیامدهای رفتارهای مختلف
- آموزش مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی
- کمک به کنترل بهتر هیجان‌ها
- تقویت همدلی و درک احساسات دیگران
- آموزش شیوه مناسب مخالفت و بیان خواسته‌ها
❤️ برای مثال، داستانی درباره کودکی که همیشه اسباب‌بازی‌هایش را با دیگران تقسیم نمی‌کند، می‌تواند فرصتی برای صحبت درباره همکاری و بخشندگی ایجاد کند.
هنگام داستان های درمانی برای کودکان به چه نکاتی توجه کنیم؟
برای اینکه داستان اثرگذاری بیشتری داشته باشد، به چند نکته توجه کنید:
- داستان را متناسب با سن و درک کودک انتخاب کنید.
- از شخصیت‌هایی استفاده کنید که کودک بتواند با آن‌ها ارتباط برقرار کند.
- مشکل داستان را ساده و قابل‌فهم توضیح دهید.
- اجازه دهید کودک درباره رفتار شخصیت‌ها نظر بدهد.
- از نصیحت و سرزنش مستقیم خودداری کنید.
- به پاسخ‌های متفاوت کودک احترام بگذارید.
- فرصت دهید کودک راه‌حل‌های خودش را پیشنهاد کند.
- پیام داستان را به موقعیت‌های واقعی زندگی او ارتباط دهید.
❤️ مهم است که قصه‌گویی به یک تجربه خوشایند تبدیل شود. کودک نباید احساس کند داستان فقط بهانه‌ای برای انتقاد از رفتار اوست.
آموزش ۵ مرحله قصه درمانی
یکی از الگوهای ساخت داستان درمانی، مدل پنج‌مرحله‌ای S-T-O-R-I است. این الگو به مشاور کمک می‌کند داستان را به شکلی منظم و هدفمند پیش ببرد.
در ادامه، این پنج مرحله را با یک داستان بومی‌سازی‌شده و متناسب با فضای زندگی کودکان ایرانی توضیح می‌دهیم.
۱. شخصیت اصلی داستان را معرفی کنید
در مرحله اول باید شخصیت اصلی داستان را به کودک معرفی کنید.
این شخصیت می‌تواند یک کودک، حیوان یا موجود خیالی باشد. بهتر است ویژگی‌های مثبت و دوست‌داشتنی داشته باشد تا کودک بتواند با او ارتباط برقرار کند.
نام شخصیت نیز می‌تواند به نام کودک شباهت داشته باشد. همچنین بهتر است بخشی از شرایط زندگی او با زندگی کودک هماهنگ باشد.
مثال:
«در یکی از محله‌های شهر اصفهان، پسری به نام آرش زندگی می‌کرد. آرش ۹ سال داشت و دانش‌آموز کلاس سوم ابتدایی بود.
او پسر باهوش و پرانرژی‌ای بود. به فوتبال علاقه داشت و بیشتر عصرها با دوستانش در حیاط خانه بازی می‌کرد.
آرش در درس ریاضی عملکرد خوبی داشت. معلمش هم همیشه از هوش او تعریف می‌کرد.
اما یک مشکل وجود داشت. آرش دوست نداشت کسی به او تذکر بدهد یا از او بخواهد کاری را انجام دهد.»
در معرفی شخصیت داستان به این نکات توجه کنید:
- شخصیت اصلی باید برای کودک جذاب باشد.
- ویژگی‌های او بهتر است به شرایط کودک شباهت داشته باشد.
- می‌توانید از شخصیت‌های انسانی، حیوانی یا خیالی استفاده کنید.
- بهتر است داستان با محیط زندگی کودک هماهنگ باشد.
🔵 برای کودکان می‌توانید از موقعیت‌هایی مانند خانه، مدرسه، مهمانی خانوادگی، زمین بازی، کلاس ورزش و ارتباط با دوستان استفاده کنید.
۲. مشکل شخصیت اصلی را توضیح دهید
در مرحله دوم، باید مشکلی را مطرح کنید که به یکی از چالش‌های واقعی کودک شباهت دارد.
مشکل باید به تدریج جدی‌تر شود. در پایان این بخش، شخصیت اصلی و اطرافیانش برای حل آن دچار مشکل می‌شوند.
ادامه داستان آرش:
«آرش معمولاً دوست داشت همه چیز طبق خواسته خودش پیش برود.
وقتی مادرش از او می‌خواست تکالیفش را انجام دهد، عصبانی می‌شد و می‌گفت:
الان وقت ندارم! خودم می‌دانم چه‌کار کنم!
در مدرسه هم وقتی معلم از او می‌خواست آرام‌تر صحبت کند، اعتراض می‌کرد.
یک روز در زنگ تفریح، دوستانش تصمیم گرفتند فوتبال بازی کنند. آرش اصرار داشت خودش کاپیتان تیم باشد و همه باید طبق نظر او بازی کنند.
وقتی یکی از دوستانش با نظر او مخالفت کرد، آرش بازی را به هم زد و با ناراحتی از زمین بیرون رفت.
کم‌کم دوستانش کمتر او را به بازی دعوت کردند.
در خانه نیز شرایط بهتر نبود. مادرش از بحث‌های همیشگی خسته شده بود و معلمش هم چند بار با خانواده او صحبت کرده بود.
آرش نمی‌فهمید چرا دیگران از دستش ناراحت هستند. او تصور می‌کرد همه می‌خواهند به او دستور بدهند.»
👦 در این بخش، کودک با مشکلی روبه‌رو می‌شود که ممکن است در زندگی خودش نیز تجربه کرده باشد. همین شباهت می‌تواند زمینه مناسبی برای فکر کردن درباره رفتارها ایجاد کند.
۳. یک راهنمای دانا برای حل مشکل وارد داستان کنید
در مرحله سوم، شخصیت اصلی و خانواده‌اش برای حل مشکل به دنبال کمک می‌گردند.
در این بخش، یک شخصیت دانا و مهربان وارد داستان می‌شود. او می‌تواند فردی باتجربه، یک معلم محبوب، پدربزرگ یا حتی یک حیوان خیالی باشد.
ادامه داستان آرش:
«یک روز مادر آرش با یکی از دوستان قدیمی‌اش که مشاور مدرسه بود، صحبت کرد.
مشاور پیشنهاد داد آرش با پیرمرد مهربانی به نام عمو رحیم آشنا شود. عمو رحیم در همان محله زندگی می‌کرد و سال‌ها معلم مدرسه بود.
بسیاری از بچه‌های محله او را دوست داشتند. چون همیشه با حوصله به حرف‌هایشان گوش می‌داد.
مادر آرش پیشنهاد کرد روز جمعه به دیدن عمو رحیم بروند.
آرش ابتدا قبول نکرد. می‌گفت:
من که مشکلی ندارم! چرا باید پیش یک نفر دیگر بروم؟
اما مادرش گفت:
قرار نیست کسی تو را سرزنش کند. فقط می‌خواهیم کمی با عمو رحیم صحبت کنیم.
سرانجام آرش قبول کرد.
روز جمعه، آن‌ها به خانه عمو رحیم رفتند. او با مهربانی از آن‌ها استقبال کرد و برایشان چای و شیرینی آورد.
بعد از کمی صحبت، عمو رحیم از آرش پرسید:
پسرم، شنیده‌ام فوتبال را خیلی دوست داری. دوست داری برایم تعریف کنی که چرا دوستانت دیگر کمتر با تو بازی می‌کنند؟
آرش گفت:
چون حرف من را گوش نمی‌کنند. همیشه می‌خواهند خودشان تصمیم بگیرند!
عمو رحیم لبخندی زد و گفت:
پس به نظر می‌رسد همه شما دوست دارید کاپیتان باشید!»
در این مرحله، شخصیت راهنما باید به‌جای سرزنش کردن، به شخصیت اصلی کمک کند مشکل را از زاویه دیگری ببیند.
۴. راهکارهای مختلف را بررسی و رفتار مناسب را تمرین کنید
در مرحله چهارم، شخصیت داستان باید با پیامد رفتارهای خود روبه‌رو شود.
در این الگو، حتی ممکن است راهکار اولیه شخصیت راهنما مناسب نباشد. هدف این است که شخصیت اصلی نتیجه انتخاب‌های مختلف را تجربه کند و سپس راه‌حل بهتری پیدا کند.
ادامه داستان آرش:
«عمو رحیم کمی فکر کرد و گفت:
آرش جان، بیا یک بازی انجام بدهیم. از امروز هرکس با نظر تو مخالفت کرد، به او بگو:
اصلاً تو بلد نیستی بازی کنی!
آرش از این پیشنهاد خوشش آمد. فکر کرد بالاخره راهی پیدا کرده که دیگران را وادار کند به حرفش گوش دهند.
چند روز بعد، دوباره با دوستانش فوتبال بازی کرد.
وقتی یکی از دوستانش پیشنهاد داد تیم‌ها را عوض کنند، آرش همان جمله را گفت.
دوستش ناراحت شد و از بازی بیرون رفت.
روز بعد هم یکی دیگر از دوستانش با آرش قهر کرد.
آرش با ناراحتی دوباره به خانه عمو رحیم رفت.
عمو رحیم از او پرسید:
خب، نتیجه بازی‌مان چه شد؟
آرش گفت:
بدتر شد! حالا دوستانم کمتر با من بازی می‌کنند.
عمو رحیم پرسید:
به نظرت چه راه دیگری وجود دارد؟
سپس سه پیشنهاد مطرح کرد:
- آرش همچنان به دیگران دستور بدهد و انتظار داشته باشد همه از او اطاعت کنند.
- برای اینکه دوستانش ناراحت نشوند، همیشه از خواسته‌های خودش بگذرد.
- یاد بگیرد نظرش را محترمانه بیان کند و به نظر دیگران هم گوش بدهد.
آرش کمی فکر کرد و گفت:
فکر می‌کنم راه سوم بهتر باشد. اما نمی‌دانم چطور باید این کار را انجام بدهم.
عمو رحیم گفت:
پس با هم تمرین می‌کنیم.
او از آرش خواست تصور کند یکی از دوستانش می‌خواهد قانون بازی را تغییر دهد.
عمو رحیم گفت:
اگر با نظر دوستت موافق نباشی، چه می‌گویی؟
آرش جواب داد:
می‌گویم تو همیشه بازی را خراب می‌کنی!
عمو رحیم گفت:
این جمله ممکن است دوستت را ناراحت کند. بیا یک بار دیگر امتحان کنیم.
آرش کمی فکر کرد و گفت:
من دوست دارم همان‌طور که قبلاً بازی می‌کردیم، ادامه بدهیم. اما اگر همه موافق باشند، می‌توانیم روش جدید را هم امتحان کنیم.
عمو رحیم لبخند زد و گفت:
آفرین! تو هم نظرت را گفتی و هم به نظر دوستت احترام گذاشتی.»
در این مرحله، کودک باید فرصت داشته باشد راهکارهای مختلف را بررسی کند.
❤️ می‌توانید از او بخواهید به جای شخصیت اصلی، پاسخ‌های دیگری پیشنهاد دهد. سپس درباره پیامد هر پاسخ با او گفت‌وگو کنید.
برای تمرین رفتار مناسب، می‌توان از جمله‌های ساده استفاده کرد:
- من نظر متفاوتی دارم.
- می‌توانیم درباره این موضوع صحبت کنیم؟
- متوجه حرفت شدم.
- بیا راهی پیدا کنیم که هر دو راضی باشیم.
- من با این پیشنهاد موافق نیستم، اما به نظرت احترام می‌گذارم.
۵. درس داستان را به رفتار روزمره ارتباط دهید
در مرحله آخر، شخصیت اصلی باید بتواند چیزی را که یاد گرفته است، بیان کند.
داستان باید به شکلی تمام شود که کودک بتواند پیام آن را درک کند و درباره کاربرد آن در زندگی واقعی فکر کند.
پایان داستان آرش:
«چند هفته گذشت.
آرش کم‌کم یاد گرفت هنگام مخالفت با دیگران، به جای داد زدن و توهین کردن، نظرش را آرام‌تر بیان کند.
یک روز دوباره با دوستانش فوتبال بازی کرد.
یکی از بچه‌ها پیشنهاد داد جای دروازه‌بان‌ها عوض شود.
آرش ابتدا می‌خواست مخالفت کند. اما این بار کمی مکث کرد و گفت:
من فکر می‌کنم اگر دروازه‌بان‌ها عوض نشوند، بازی بهتر پیش می‌رود. ولی اگر بقیه موافق باشند، من هم امتحان می‌کنم.
دوستانش از شنیدن این حرف خوشحال شدند.
آن روز همه با هم بازی کردند و به آرش هم خوش گذشت.
وقتی به خانه برگشت، مادرش از او پرسید:
امروز با دوستانت چطور بود؟
آرش گفت:
خوب بود. فهمیدم لازم نیست همیشه حرف من اجرا شود. می‌توانم نظرم را بگویم و به نظر بقیه هم گوش بدهم.
مادرش لبخند زد و گفت:
این یعنی داری همکاری کردن را یاد می‌گیری.»
در پایان داستان می‌توانید از کودک بپرسید:
- آرش در ابتدای داستان چه مشکلی داشت؟
- چرا دوستانش از رفتار او ناراحت بودند؟
- کدام راهکار به آرش کمک کرد؟
- اگر تو جای آرش بودی، چه تصمیمی می‌گرفتی؟
- در چه موقعیت‌هایی می‌توانی از این روش استفاده کنی؟
گاهی بهتر است پیام اخلاقی داستان را مستقیم بیان نکنید. اجازه دهید کودک خودش درباره اتفاقات داستان فکر کند و نتیجه بگیرد.
سخنی با هم اندیشان
قصه درمانی برای کودکان روشی جذاب برای آموزش مهارت‌های رفتاری و کمک به شناخت احساسات است. در این روش، کودک از طریق شخصیت‌ها و اتفاقات داستان با مسائل مختلف روبه‌رو می‌شود و فرصت پیدا می‌کند راه‌حل‌های گوناگون را بررسی کند.
الگوی پنج‌مرحله‌ای S-T-O-R-I نیز به والدین و مشاوران کمک می‌کند داستان‌هایی هدفمند بسازند. در این الگو، ابتدا شخصیت اصلی معرفی می‌شود. سپس مشکل او شکل می‌گیرد. در ادامه، راهنمایی برای حل مشکل پیدا می‌شود و در نهایت شخصیت داستان درس تازه‌ای می‌آموزد.
❤️ فراموش نکنید که هدف قصه درمانی، نصیحت کردن کودک نیست. هدف این است که از طریق یک تجربه لذت‌بخش، او را به فکر کردن، گفت‌وگو و پیدا کردن راه‌های بهتر برای برخورد با مشکلات تشویق کنیم.
نظرات کاربران