۰۲۱۶۲۹۹۹۰۶۶
چگونه به کودک عذرخواهی کردن را آموزش دهیم؟
یادگیری گفتن «متأسفم» یا «ببخشید» همانند یادگیری کلمات مؤدبانهای مانند «لطفاً» و «متشکرم» اهمیت زیادی دارد. عذرخواهی به کودک میآموزد که مسئولیت رفتارها و اشتباهات خود را بپذیرد.
همچنین به او یاد میدهد که اشتباه کردن بخشی از زندگی است و میتوان برای جبران آن تلاش کرد. عذرخواهی به کودکان کمک میکند ارزش روابط خود با دیگران را درک کنند و برای حفظ این روابط مسئولیتپذیر باشند.
مشاوران مرکز مشاوره خانواده هماندیشان برای تهیه و تدوین این مقاله زمان و تلاش زیادی صرف کردهاند تا کاربردیترین نکات را در اختیار شما قرار دهند.
دیدگاهها و تجربیات خود را در بخش نظرات با ما و سایر خوانندگان به اشتراک بگذارید؛ شاید نظر شما بتواند به حل مشکل یا افزایش آگاهی فرد دیگری کمک کند.
آموزش مهارت عذرخواهی به کودکان
کمک به کودک برای درک مفهوم عذرخواهی
-
از سنین پایین اهمیت عذرخواهی را به کودک آموزش دهید
به کودکان خود از همان سالهای اولیه زندگی اهمیت عذرخواهی را آموزش دهید.
بهترین زمان برای آموزش یک کودک زمانی است که هنوز در سنین پایین قرار دارد. در این صورت، این ارزشها و باورها در طول زندگی همراه او باقی خواهند ماند.
کودکان همچنین باید بپذیرند که اشتباه کردهاند و یاد بگیرند چگونه درخواست بخشش کنند. از طرف دیگر، فردی که از او دلخوری ایجاد شده نیز باید یاد بگیرد ببخشد و از موضوع عبور کند.
-
به کودک خود آموزش دهید که یک عذرخواهی خوب شامل چه چیزهایی است
برای کودک توضیح دهید که یک عذرخواهی خوب از بخشهای مختلفی تشکیل شده است و صرفاً گفتن یک «ببخشید» زیر لب کافی نیست.
برای مثال، یک عذرخواهی مناسب باید شامل موارد زیر باشد:
- «متأسفم که روی پای تو پا گذاشتم.» (بیان دقیق رفتار اشتباه)
- «این کار اشتباه بود، چون باعث شد درد بکشی.» (پذیرش اشتباه بودن رفتار)
- «از این به بعد بیشتر مراقب خواهم بود که کجا قدم میگذارم.» (جبران و اصلاح رفتار)
- «آیا مرا میبخشی؟» (درخواست بخشش)
این ساختار به کودک کمک میکند مسئولیت رفتار خود را بپذیرد و تنها به گفتن یک کلمه اکتفا نکند.
-
لحن صدا و زبان بدن مناسب برای عذرخواهی را به کودک نشان دهید
کودکان باید یاد بگیرند که چگونه با لحن مناسب عذرخواهی کنند.
شما میتوانید جمله «متأسفم که روی پای تو پا گذاشتم» را با لحنهای مختلف بیان کنید و از کودک بپرسید کدام لحن نشان میدهد که واقعاً متأسف هستید.
زبان بدن نیز اهمیت زیادی دارد. دست به سینه ایستادن هنگام عذرخواهی، نگاه کردن به اطراف یا خیره شدن به زمین، نشانه بیصداقتی است.
به کودک خود یاد دهید:
- هنگام عذرخواهی به چشمان طرف مقابل نگاه کند.
- صاف بایستد یا حداقل بیقرار نباشد.
- از لحن آرام و صادقانه استفاده کند.
این موارد باعث میشود عذرخواهی واقعیتر و مؤثرتر به نظر برسد.
-
سعی کنید کودک بیش از حد خودحقپندار نشود
کودکانی که به درستی عذرخواهی کردن را یاد گرفتهاند، گاهی تعجب میکنند که چرا دیگران نیز همین کار را انجام نمیدهند.
برخی کودکان حتی ممکن است آنقدر جسور باشند که نزد والدین یا مراقب کودک دیگری بروند و بگویند:
«فرزند شما به من آسیب زده، اما عذرخواهی نکرده است.»
هرچند ممکن است والدین آن کودک او را مجبور به عذرخواهی کنند، اما شما همچنان باید با فرزند خود درباره این موضوع صحبت کنید.
بهترین توضیح این است که:
«همه کودکان مثل تو نیستند. بعضی از بچهها هنوز یاد نگرفتهاند اشتباهات خود را بپذیرند و بابت آن طلب بخشش کنند.»
این موضوع به کودک کمک میکند انتظارات واقعبینانهتری از دیگران داشته باشد.
-
آگاه باشید که بعضی کودکان فقط برای فرار از دردسر عذرخواهی میکنند
مراقب باشید اگر کودک شما خیلی سریع میگوید:
«باشه، ببخشید!»
کودکان معمولاً متوجه میشوند که قرار است مورد سرزنش یا نصیحت قرار بگیرند، به خصوص وقتی میدانند اشتباه کردهاند. به همین دلیل ممکن است فقط برای پایان دادن به ماجرا عذرخواهی کنند.
در چنین شرایطی بهتر است دفعات بعدی که کودک رفتار نادرستی انجام میدهد، از سخنرانیها و نصیحتهای طولانی خودداری کنید.
این رفتار نشان میدهد که کودک هنوز چیزی فراتر از گفتن کلمه «ببخشید» یاد نگرفته است. بسیاری از کودکان کمسن حتی نمیفهمند چرا فرد مقابل هنوز ناراحت است، در حالی که آنها قبلاً «عذرخواهی» کردهاند.
در چنین مواقعی برای کودک توضیح دهید که گفتن «متأسفم» مفید است، اما باید از صمیم قلب باشد.
آموزش عذرخواهی به کودکان پیش دبستانی
دوران پیش دبستانی یکی از بهترین زمانها برای آموزش مهارتهای اجتماعی به کودکان است. در این سن، کودکان کمکم یاد میگیرند احساسات خود و دیگران را درک کنند و متوجه شوند که رفتارهایشان چه تأثیری بر اطرافیان دارد.
با این حال، نباید انتظار داشت که یک کودک خردسال مفهوم عذرخواهی را مانند بزرگسالان درک کند. آموزش این مهارت نیازمند صبر، تکرار و راهنمایی والدین است.
-
بدانید که کودکان خردسال هنوز مفهوم عذرخواهی را به طور کامل درک نمیکنند
بیشتر کودکان نوپا هنوز توانایی درک کامل همدلی و عذرخواهی را ندارند، زیرا در مرحلهای از رشد قرار دارند که بیشتر بر خواستهها و نیازهای خود تمرکز میکنند.
به همین دلیل، اگر کودک شما کار اشتباهی انجام داد، بهتر است به جای وادار کردن او به گفتن «ببخشید»، روی آموزش رفتار صحیح تمرکز کنید.
برای مثال قوانین سادهای مانند موارد زیر را به او یاد دهید:
- دیگران را نزن.
- اسباببازیهایت را با دیگران شریک شو.
- به وسایل خود و دیگران احترام بگذار.
هرچه کودک این قوانین را بهتر یاد بگیرد، احتمال بروز درگیری و نیاز به عذرخواهی نیز کمتر خواهد شد.
-
به کودکان 3 تا 5 ساله دلیل عذرخواهی کردن را توضیح دهید
کودکان پیشدبستانی به تدریج میتوانند رابطه بین رفتار و پیامد آن را درک کنند. به همین دلیل، این سن زمان مناسبی برای آموزش مفهوم عذرخواهی است.
برای مثال میتوانید به کودک بگویید:
«وقتی کسی آسیب میبیند یا ناراحت میشود، ما از او عذرخواهی میکنیم.»
یا:
«وقتی روی پای دوستت پا گذاشتی، او دردش گرفت. به همین دلیل باید بگویی متأسفم.»
حتی اگر کودک هنوز معنای عمیق عذرخواهی را درک نکند، تکرار این رفتار به او کمک میکند کمکم آن را به عنوان یک مهارت اجتماعی مهم یاد بگیرد.
-
همدلی را به کودک آموزش دهید
یکی از مهمترین اهداف آموزش عذرخواهی، پرورش حس همدلی در کودک است.
زمانی که کودک به دیگری آسیب میزند، از او بپرسید:
- اگر کسی همین کار را با تو انجام میداد چه احساسی داشتی؟
- اگر کسی روی پای تو پا میگذاشت درد نمیگرفت؟
این سؤالات به کودک کمک میکند خودش را جای فرد مقابل بگذارد و احساسات او را بهتر درک کند.
برای مثال اگر کودک روی پای دوستش پا گذاشته است، میتوانید بگویید:
«نگاه کن، دوستت پایش را گرفته است. احتمالاً دردش آمده. بیا ببینیم حالش خوب است یا نه.»
چنین گفتگوهایی به کودک نشان میدهد که رفتار او روی احساسات دیگران تأثیر میگذارد.
-
فقط روی گفتن «ببخشید» تمرکز نکنید
بعضی والدین آن قدر روی وادار کردن کودک به عذرخواهی تمرکز میکنند که فراموش میکنند رفتار اشتباه اصلی را اصلاح کنند.
در واقع، اگر رفتار نادرست کودک تغییر نکند، عذرخواهی به تنهایی ارزش چندانی نخواهد داشت.
برای مثال اگر کودک مرتب به دوستانش آسیب میزند، میتوانید بگویید:
«اگر باز هم دوستانت را اذیت کنی، دیگر نمیتوانیم به این پارک بیاییم. اگر بچهها نخواهند با تو بازی کنند، چه احساسی خواهی داشت؟»
کودک باید یاد بگیرد که عذرخواهی بخشی از مسئولیت پذیری است و تغییر رفتار بخش مهمتر آن محسوب میشود.
-
به کودک کمک کنید احساسات خود را بشناسد و بیان کند
بسیاری از رفتارهای نادرست کودکان از احساساتی مانند خشم، ناراحتی، حسادت یا ناامیدی ناشی میشود.
به جای سرزنش کردن، سعی کنید علت رفتار او را پیدا کنید.
برای مثال ممکن است کودک به دلیل اینکه نتوانسته از وسیله بازی مورد علاقهاش استفاده کند، عصبانی شده باشد و به دوستش آسیب زده باشد.
در چنین شرایطی میتوانید بگویید:
«میدانم ناراحت شدی چون نوبتت نشده بود. اما وقتی عصبانی هستیم نباید به دیگران آسیب بزنیم. دفعه بعد میتوانی به دوستت بگویی که نوبت توست یا از او بخواهی بعد از خودش اجازه دهد تو بازی کنی.»
این روش به کودک کمک میکند احساسات خود را به شیوهای سالم و مناسب ابراز کند.
آموزش عذرخواهی به کودکان بزرگتر
هرچه کودکان بزرگتر میشوند، درک بهتری از درست و غلط پیدا میکنند و بیشتر میتوانند احساسات دیگران را بفهمند. با این حال، عذرخواهی کردن همیشه برای آنها آسانتر نمیشود.
بسیاری از کودکان در سنین دبستان و نوجوانی به دلیل غرور، خجالت، ترس از قضاوت شدن یا نگرانی از دست دادن اعتبار خود، از عذرخواهی کردن اجتناب میکنند. در این شرایط، نقش والدین بسیار مهم است.
-
درک کنید که چرا کودکان بزرگتر از عذرخواهی فرار میکنند
از حدود 6 سالگی به بعد، کودکان بهتر میتوانند تشخیص دهند چه چیزی درست و چه چیزی اشتباه است. آنها همچنین حس همدلی بیشتری پیدا میکنند، اما همزمان احساساتی مانند خجالت، ترس و غرور نیز در آنها قویتر میشود.
به همین دلیل ممکن است کودک بداند که اشتباه کرده است، اما باز هم حاضر نباشد عذرخواهی کند. در چنین شرایطی بهتر است به جای فشار آوردن، دلیل مقاومت او را پیدا کنید.
-
هنگام حل اختلافات بیطرف باشید
وقتی بین دو کودک دعوا یا اختلافی پیش میآید، معمولاً هر کدام سعی میکنند دیگری را مقصر جلوه دهند:
- «او شروع کرد!»
- «تقصیر من نبود!»
- «اول او این کار را کرد!»
به عنوان والدین، بهتر است وارد بحث مقصر بودن نشوید و روی حل مسئله تمرکز کنید.
به کودک توضیح دهید که مهم نیست چه کسی شروع کننده بوده است؛ مهم این است که اتفاقی ناراحت کننده رخ داده و هر دو طرف باید برای بهبود رابطه تلاش کنند.
گاهی اوقات دادن کمی زمان برای آرام شدن نیز میتواند بسیار مفید باشد. پس از فروکش کردن عصبانیت، کودکان راحتتر میتوانند اشتباهات خود را بپذیرند.
-
برای عذرخواهی از کودک حمایت کنید
گاهی کودک میخواهد عذرخواهی کند اما از واکنش طرف مقابل میترسد.
در چنین شرایطی میتوانید به او اطمینان دهید و بگویید:
«من کنارت هستم و با هم میرویم از او عذرخواهی میکنیم.»
حضور والدین میتواند اضطراب کودک را کاهش دهد و به او کمک کند راحتتر مسئولیت رفتارش را بپذیرد.
-
اجازه دهید کودک به شیوه خودش عذرخواهی کند
همه کودکان احساسات خود را به یک شکل بیان نمیکنند. برخی از آنها راحتتر هستند که به جای گفتن مستقیم «ببخشید»، محبت خود را از راههای دیگری نشان دهند.
برای مثال ممکن است:
- دوست خود را در آغوش بگیرند.
- برای او کارت عذرخواهی درست کنند.
- یک نقاشی بکشند.
- هدیه کوچکی به او بدهند.
این رفتارها نیز میتوانند نشانه پشیمانی و تمایل به جبران اشتباه باشند. البته بهتر است کودک کمکم یاد بگیرد از کلمات نیز برای بیان عذرخواهی استفاده کند.
-
خشم خود را کنترل کنید
گاهی والدین از اینکه فرزندشان حاضر نیست عذرخواهی کند، عصبانی یا خجالتزده میشوند. اما واکنشهای تند معمولاً نتیجه مطلوبی ندارند.
اگر والدین آرامش خود را حفظ کنند، بهتر میتوانند اهمیت عذرخواهی و مسئولیتپذیری را به کودک آموزش دهند.
به خاطر داشته باشید که هدف، یادگیری مهارتهای اجتماعی است؛ نه مجبور کردن کودک به گفتن چند کلمه.
-
کودک را مجبور به عذرخواهی فوری نکنید
عذرخواهی زمانی ارزشمند است که از روی درک و صداقت باشد.
اگر کودک هنوز عصبانی، ناراحت یا لجباز است، اصرار به عذرخواهی فوری معمولاً نتیجهای جز یک «ببخشید» بیمعنا نخواهد داشت.
در عوض:
- کمی به او زمان بدهید.
- درباره احساساتش صحبت کنید.
- علت امتناع او از عذرخواهی را جویا شوید.
گاهی کودک از این میترسد که طرف مقابل او را نپذیرد یا مسخره کند. صحبت کردن درباره این نگرانیها میتواند کمککننده باشد.
-
پیامدهای عذرخواهی نکردن را توضیح دهید
کودک باید بداند که رفتارهایش بر روابط او با دیگران تأثیر میگذارد.
برای مثال میتوانید توضیح دهید:
- اگر بابت اشتباهاتش مسئولیت نپذیرد، دوستانش ممکن است از او ناراحت شوند.
- دیگران ممکن است تمایل کمتری برای بازی یا همکاری با او داشته باشند.
- اعتماد افراد نسبت به او کاهش پیدا میکند.
هدف از این توضیحات ترساندن کودک نیست، بلکه کمک به او برای درک نتایج طبیعی رفتارهایش است.
-
خودتان الگوی خوبی برای عذرخواهی باشید
یکی از بهترین روشهای آموزش، الگوسازی است.
اگر اشتباهی مرتکب شدید، از کودک عذرخواهی کنید.
برای مثال:
«متأسفم که صدایم را روی تو بلند کردم. نباید این کار را میکردم.»
وقتی کودک ببیند والدین نیز اشتباهات خود را میپذیرند، بهتر متوجه میشود که عذرخواهی نشانه ضعف نیست؛ بلکه نشانه بلوغ و مسئولیتپذیری است.
-
از تشویق و تقویت مثبت استفاده کنید
گاهی کودک پس از مدتی فکر کردن تصمیم میگیرد خودش عذرخواهی کند. در چنین شرایطی بهتر است این رفتار را مورد تشویق قرار دهید.
برای مثال میتوانید بگویید:
- «از اینکه مسئولیت کارت را پذیرفتی خوشحالم.»
- «برای عذرخواهی شجاعت زیادی لازم است.»
- «به تو افتخار میکنم.»
تشویق رفتارهای مثبت معمولاً بسیار مؤثرتر از تنبیه کردن است.
-
از پیامدهای منطقی استفاده کنید، نه تنبیه بدنی
اگر کودک به دیگران آسیب زده یا وسیلهای را خراب کرده است، باید در جبران اشتباه خود نیز مشارکت داشته باشد.
برای مثال:
- در تعمیر وسیله خرابشده کمک کند.
- بخشی از هزینه خسارت را جبران کند.
- مسئولیت بیشتری در خانه برعهده بگیرد.
تحقیقات نشان دادهاند که تنبیه بدنی مانند کتک زدن، در بلندمدت رفتار کودکان را اصلاح نمیکند و حتی ممکن است پرخاشگری را افزایش دهد. بهتر است والدین علت اصلی رفتار نادرست را پیدا کرده و روی اصلاح آن تمرکز کنند.
-
مطمئن شوید کودک دلیل پیامدها را درک میکند
هر پیامدی که برای کودک در نظر گرفته میشود، باید برای او قابل فهم باشد.
کودک باید بداند:
- چه رفتاری اشتباه بوده است.
- چرا آن رفتار پیامد داشته است.
- چگونه میتواند در آینده بهتر عمل کند.
زمانی که کودک علت پیامدها را بفهمد، احتمال تکرار رفتار نامناسب کاهش مییابد.
-
پس از عذرخواهی، کودک را تحسین کنید
وقتی کودک شجاعت به خرج میدهد و بابت اشتباه خود عذرخواهی میکند، این رفتار را نادیده نگیرید.
میتوانید به او بگویید:
«پذیرفتن اشتباه کار آسانی نیست. اینکه مسئولیت کارت را پذیرفتی نشان میدهد فرد شجاعی هستی و من به تو افتخار میکنم.»
چنین جملاتی اعتمادبهنفس کودک را افزایش میدهد و او را به تکرار رفتارهای مسئولانه تشویق میکند.
سخنی از هم اندیشان
آموزش عذرخواهی به کودکان بزرگتر بیش از آنکه به اجبار و تنبیه نیاز داشته باشد، به صبر، همدلی و الگوسازی والدین وابسته است.
زمانی که کودک یاد بگیرد اشتباهات خود را بپذیرد، احساسات دیگران را درک کند و برای جبران رفتارهای نادرست تلاش کند، عذرخواهی از یک کلمه ساده به یک مهارت ارزشمند زندگی تبدیل خواهد شد.
نظرات کاربران